“Dijital” Sözcüğünün Türkçe Karşılığı, Bilişim Dergisi Nisan 2023 Sayısı, Ahmet Pekel, TBD Yayın Kurulu Başkanı

Türkçe duyarlılıklarını bildiğim kimi kişi ve kurumların “dijital” sözcüğünü kullanmayı sürdürmesi karşısında, yazılarımda çokça yer verdiğim bu konuyu bir kez daha açmak istiyorum.

Bilindiği gibi İng. digital, Latince digitalis / digitus sözcüğünden gelmekte; digit parmak, digital parmakla ilgili demek. İng. digit sözcüğü on parmak örneğinden yola çıkılarak sıfırla (0) dokuz (9) arasındaki sayılardan biri için kullanılmakta. Benzer biçimde Türkçeye sayıyla ilgili anlamına gelen sayısal olarak çevirebileceğimiz “digital” sözcüğünün Fransızcaki karşılığı olan numérique de bize aynı anlamı aktarmakta. Özetle İngilizce digital sözcüğünün Türkçede bir karşılığı var; o da “sayısal”, dijital değil.

İngilizcedeki “digital” sözcüğünü dilimize dijital olarak çevirmenin doğru olup olmadığını da sorgulamamızda yarar var. İngilizce “digit” sözcüğüne Türkçede “dicit” denilmesi beklenirken belli ki Fransızcaya benzetilerek “dijital” denilmiş. Oysaki İngilizcedeki “g”yi Türkçede “ci” olarak okumalıydık, “j” olarak değil.

Önceki yıllarda dijital yerine sayısal sözcüğünü çok kullandık. Anımsayacaksınız, ülkemizdeki çevirmeli telefon santralleri 80’li yıllarda sayısal santrallere dönüştürülmüş, “dijital” santral demediğimiz için de anlam açısından bir zorluk yaşamamıştık.

Bir dönem Avrupa Birliği’nde yürütülmekte olan “Digital Agenda” çalışmasını “Sayısal Gündem”, bu çalışma kapsamındaki alt başlıkları; “Sayısal Okuryazarlık”, “Sayısal Tek Pazar”, “Sayısal Oyun Endüstrisinin Oluşturulması” şeklinde adlandırmış, “dijital” sözcüğünü kullanma gereksinimi yine de duymamıştık.
Oysa son dönemlerde özellikle görsel basında bilişim alanına dokunan konularla ilgili olarak dijital sözcüğü sıklıkla kullanılmaya başlandı. Böylelikle Türkçede anlamı hemen kavranamayan dijital sözcüğüne gerçek anlamının ötesinde anlamlar yüklenmesinin de yolu açılmış oldu.

Türkçedeki karşılığı sayısal olan dijital sözcüğünün bilişim alanında hangi terimleri çağrıştırabileceğine ilişkin örnekleri aşağıdaki gibi özetleyebiliriz:

Çevrimiçi (online), genelağ (internet), bilgiağı (web), bilişim (computing), elektronik (electronics), çoklu ortam (multimedia), otomatikleştirilmiş (automated), siber (cyber), kâğıtsız (paperless), sosyal iletişim ortamı (social media), sanal (virtual), siberleştirilmiş (cybernated), otomatik (automatic), bilgisayarlaştırılmış (computerized), gerçek zamanlı (real time), ağa bağlı (connected), yüksek teknoloji (high tech), bilgi teknolojileri (information technologies), bilgi ve iletişim teknolojileri (information and communications technologies).

Bugün sayısal yerine yabancı kökenli dijital sözcüğünün TV’lerde ve gazetelerde sıkça kullanılması bu sözcüğün gündelik konuşmalarda yaygınlaşmasının da yolunu açmakta. Çevrimiçi yerine “online” sözcüğünün kullanılması da benzer bir sorunun varlığını göstermekte. Yabancı dilde öğrenim görülen okulların, yabancı sözcüklerin dilimizde yaygınlaşması konusunda ne denli etkili olduğuna burada uzun zaman alabileceği düşüncesiyle girmeyeceğim. Ancak tüm bunları bir yana bırakacak olursak dijital sözcüğünün yazılı ve görsel basında sıklıkla kullanılmasının ana nedeni yabancı dillere öykünme değilse eğer geriye şu iki olasılık kalıyor: Pek çok anlam ya tek bir sözcüğe yüklenmeye çalışılıyor ya da tam olarak neyin anlaşılması gerektiği yeterince önemsenmiyor. Dijital sözcüğü siber dünyayı ilgilendiren çoğu konuda tümce içindeki yeri çok uymasa da gelişigüzel bir şekilde bir tür dolgu aracı olarak kullanılmakta. Ancak biz yine de siber dünyaya ilişkin her kavramı Türkçede “dijital” olarak adlandırmak durumunda değiliz. Pek çok bilişim kavramını “dijital” sözcüğüne yüklemek yerine Türkçenin varsıllığından da yararlanarak ilgili kavramların yukarıda örnekleri verilen karşılıklarını ya da bulabiliyorsak çok daha iyilerini doğrudan kullanabiliriz. Yeri geldiğinde; dijitalleşme yerine bilgisayarlaşma, dijital teknolojiler yerine bilişim teknolojileri, dijital gereçler yerine bilişim araçları, dijital ekonomi yerine sayısal ekonomi diyebiliriz. Böylelikle dijital gibi yabancı bir sözcüktense düşüncemizi aktarma amacımıza daha uygun bir Türkçe karşılık kullanmış olacağız.